Rozmowy
1) Odpowiedni styl rozmowy
Młodzi ludzie przechodzą przez burzliwy etap zmian fizycznych następujących w okresie dojrzewania i w taki sam sposób stopniowo rozwijają się psychicznie i poznawczo. Specjaliści z dziedziny psychologii rozwojowej zazwyczaj dzielą okres dojrzewania na trzy fazy: wczesną (od około 11 do 14 roku życia), środkową (15 - 17 lat) i póżną (od 18 do 21 roku życia, mimo iż niektórzy młodzi ludzie pod względem psychicznym pozostają w tej fazie rozwoju jeszcze długo po ukończeniu 20 roku życia). Fazy te charakteryzują zjawiska rozwojowe dotyczące obrazu własnego ciała, poznania, kwestii zależności / uniezależnienia się, interakcji z grupą rówieśniczą, rozwoju tożsamości. To, czy i w jaki sposób młody człowiek zdecyduje się na ryzykowne zachowania lub zareaguje na tego typu zachowania grupy rówieśniczej, zależy od etapu, na którym psychicznie znajduje się w danym momencie.
Przeprowadzając rozmowę z młodym człowiekiem, osoba dorosła musi wziąć pod uwagę fazę jego rozwoju psychicznego i poznawczego. Nie ułatwia sprawy fakt, że etap rozwoju fizycznego młodego człowieka niekoniecznie odpowiada etapowi jego rozwoju psychicznego. Przykładowo, młody człowiek, który osiągnął dojrzałość fizyczną, może wykazywać się niedojrzałością poznawczą, co pociąga za sobą ryzyko wystąpienia krępującej dla niego sytuacji, ponieważ otoczenie może sądzić, że jest on w istocie starszy. Określenie potencjalnego problemu i rozmowa o nim jeszcze przed jego wystąpieniem może w znacznym stopniu pomóc młodemu człowiekowi rozwinąć umiejętność radzenia sobie z tego typu trudnymi doświadczeniami.
2) Faza wczesna (11 - 14 lat)
Młodzi ludzie, przechodząc przez początkowe etapy okresu dojrzewania, zazwyczaj borykają się z problemami dotyczącymi obrazu własnego ciała. Są pochłonięci sobą i swoimi zmieniającymi się ciałami, często wyolbrzymiają wszelkie niedoskonałości i czują się tak, jakby to właśnie oni stanowili "centrum zainteresowania". Ich zachowanie może być nieobliczalne, ponieważ zaczynają borykać się z kwestiami dotyczącymi niezalezności- w jednej chwili trzaskają drzwiami, domagając się autonomii i poszanowania prywatności, a w następnej biegną do rodziców, prosząc o wsparcie. Kluczowe znaczenie zaczyna mieć dla nich akceptacja grupy rówieśniczej; na tym etapie nastolatki chcą się ubierać i zachowywać tak jak ich rówieśnicy, a indywidualny styl lub różnice w wyglądzie są niepożądane. Jest to jednakże ciągle etap, na którym szalone, ryzykowne zachowania wydają się niedorzeczne i autodestrukcyjne.
Młodych ludzi we wczesnej fazie okresu dojrzewania często cechuje idealistyczne podejście do życia, są dociekliwi i krytyczni w stosunku do otoczenia. Nie wahają się użyć określenia "hipokryci" w odniesieniu do dorosłych, których zachowanie nie jest zgodne z ich deklaracjami. Istotne jest jednak uświadomienie sobie, że poznawczo ci młodzi ludzie wciąż reprezentują etap myślenia konkretnego i często nie są w stanie przewidzieć przyszłych konsekwencji obecnych zachowań.
Nastolatek może zapytać: Co jest złego w alkoholu - przecież jest legalny? Ty też czasem pijesz...
Można na to odpowiedzieć: "Tak, jest legalny - ale dla kogoś, kto skończył 18 lat". Organizmy i umysły nastolatków wciąż są w fazie dojrzewania, a alkohol wywiera wpływ na wszystkie części ciała, w szczególności na mózg. Młodzi ludzie, którzy piją, często nie są w stanie poradzić sobie ze skutkami upojenia alkoholowego. Nie potrafią jasno myśleć i trzeżwo ocenić sytuacji - dlatego popełniają poważne błędy. Może się zdarzyć, że tracą równowagę i dochodzi do zaburzenia koordynacji ruchowej. Ludzie, którzy spożywają alkohol, często tracą kontrolę, a młodzi ludzie są zdolni do zupełnie niedorzecznych postępków, gdy stracą panowanie nad sytuacją.
"Przeprowadzając jakąkolwiek rozmowę z młodym człowiekiem, osoba dorosła musi wziąć pod uwagę fazę jego rozwoju psychicznego i poznawczego."
Dlaczego ludzie piją? Wyglądają wtedy niechlujnie i czuć od nich alkoholem...
Pamiętaj - dzieci w tym wieku są dość konkretne i rozmowa na temat oczywistych negatywnych skutków fizycznych, jakie wywołuje alkohol, może wywrzeć na nich większe wrażenie niż bardziej abstrakcyjne przyszłe konsekwencje natury fizycznej i psychicznej spowodowane piciem alkoholu przez nieletnich. Zatem być może nadszedł czas, aby zgłębić problem konkretnych spostrzeżeń nastolatka na temat osób, które piją. Czy widzieli innych młodych ludzi, którzy byli pijani, wymiotowali, czuć było od nich alkohol i robili z siebie pośmiewisko? Czy słyszeli o wypadkach samochodowych, w których uczestniczyli pijani młodzi ludzie? Nigdy nie jest zbyt wcześnie na rozmowę z nastolatkiem, w której można przytoczyć prawdziwe przypadki o spożywaniu alkoholu przez nieletnich i związanych z tym niebezpieczeństwach dla zdrowia i życia.
Może to być również właściwy moment na rozmowę o presji wywieranej przez grupę rówieśniczą i o tym, do czego mogą się posunąć młodzi ludzie, aby uzyskać akceptację grupy. Przedyskutuj z nastolatkiem sposoby opierania się naciskowi wywieranemu przez rówieśników i podpowiedz, jakich odpowiedzi może udzielić kolegom, którzy namawiają go do zrobienia czegoś, do czego nie jest przekonany.
Faza wczesna okresu dojrzewania to dobry moment na pokazanie młodym ludziom konkretnych strategii pomocnych w negocjacjach w sytuacji, która jest dla nich krępująca. Przykładowo, kiedy ktoś proponuje nastolatkowi alkohol, a on krępuje się odmówić, możesz mu zasugerować, aby go wziął, lecz nie pił, lub aby go dyskretnie wylał. Zapewnij go także, że zawsze może zadzwonić do domu i obciążyć odpowiedzialnością za odmowę rodziców.
3) Faza środkowa (15 - 17 lat)
Młodzi ludzie w fazie środkowej okresu dojrzewania borykają się z problemem relacji z rówieśnikami i uniezależniania się od rodziców. Pod względem fizycznym wielu z nich osiągnęło dojrzałość i zaczęło akceptować własne, dorosłe już ciało, jednakże pod względem psychicznym wiele zmian wciąż się dokonuje. W tych latach może dominować dążenie do akceptacji ze strony rówieśników, walka z rodzicami o niezależność i testowanie granic, przez co środkowa faza okresu dojrzewania stanowi spore wyzwanie dla rodzica. Jeżeli chodzi o sferę poznawczą, konkretne myślenie występuje na przemian z abstrakcyjnym. Młodzi ludzie na tym etapie zaczynają dostrzegać, że obecne zachowania będą miały konsekwencje w przyszłości. Pomimo to wciąż uważają, że mają na wszystko wpływ i nie stanie się im żadna krzywda. Są to lata, w których przeważa myślenie "mnie się to nie może przydarzyć", lata często zdominowane przez ryzykowne zachowania i eksperymenty. Wiele poważnych problemów związanych z okresem dojrzewania, takich jak eksperymentowanie z narkotykami, palenie papierosów, picie alkoholu czy aktywność seksualna występuje właśnie w tych latach, kiedy to młodzi ludzie starają się określić własną tożsamość. Dodatkowo u młodych ludzi w tym okresie mogą się pojawić problemy z psychiką, takie jak depresja, i mogą oni wtedy szukać lekarstwa na własną rękę, sięgając po narkotyki lub alkohol.
"Rodzice i inni dorośli muszą prowadzić nieustający dialog z młodym człowiekiem podczas całego okresu dojrzewania."
Jakiego rodzaju rozmowy można przeprowadzić z nastolatkiem znajdującym się w środkowej fazie okresu dojrzewania?
W tym okresie normą staje się dążenie do akceptacji ze strony rówieśników oraz przeciwstawianie się rodzicom. Nastolatek być może udaje, że nie ceni twojego zdania, jednak w rzeczywistości jest inaczej. Rozmowy te często będą musiały się odbywać na warunkach młodego człowieka, w momentach, gdy zechce on poświęcić ci swoją uwagę. Mądry dorosły będzie się starał stwarzać ku temu sposobności, np. podczas wspólnej jazdy samochodem lub w trakcie posiłku. Na tym etapie rozwoju młody człowiek mniej się zwierza. Istotne jest jednak, aby dorosły w tym czasie uznawał granice dziecka (wciąż zachowując dostępność) i był w stanie odczytać sygnały nastolatka: "chcę o tych problemach z tobą porozmawiać". Kluczową kwestią jest tutaj wzajemny szacunek. Nie traktuj nastolatka z góry - przedstaw swoje zdanie w jak najmniej protekcjonalny sposób.
Stwierdzenie: Nie ma nic złego w piciu alkoholu - każdy to robi!
Często się zdarza, że młody człowiek sonduje twoje reakcje i oczekuje wiarygodnych argumentów obalających to stwierdzenie, których sam mógłby użyć w przyszłości. Możesz zadać pytania, które pomogą nastolatkowi uporządkować jego własne przekonania: Co to znaczy każdy? Jak inni sobie radzą z alkoholem? Czy widziałeś kogoś, kto popadł w tarapaty po wypiciu alkoholu? Co dzieje się z osobami, które nie piją - są wyśmiewane i izolowane od reszty, czy raczej wzbudzają szacunek? A czy ty szanujesz tych, którzy trzymają się swoich przekonań?
Jest to również dobry moment na bardziej szczegółowe przedstawienie faktów. Młodzi ludzie na tym etapie rozwoju wykazują zazwyczaj wystarczającą dojrzałość, aby je zrozumieć. Możesz porozmawiać na temat fizjologicznych skutków picia alkoholu dla organizmu, a w szczególności dla mózgu, jak również na temat konsekwencji nadużywania alkoholu.
Młodzi ludzie w tym okresie są bardziej niezależni, więc z dużym prawdopodobieństwem w pewnych sytuacjach towarzyskich będą musieli podejmować decyzje, kierując się własnym osądem - rolą rodzica jest ułatwienie im podjęcia właściwej decyzji.
4) Faza późna (18 - 21 lat)
Młodzi ludzie w fazie późnej są już zazwyczaj dojrzali pod względem fizycznym i poznawczym. Zakończył się u nich rozwój okresu dojrzewania i osiągnęli swój dorosły wzrost. Osoby na tym etapie zazwyczaj potrafią myśleć abstrakcyjnie i logicznie rozumować; mają lepszą pamięć i umiejętności podejmowania decyzji. Wiele szalonych, ryzykownych zachowań charakterystycznych dla środkowej fazy okresu dojrzewania straciło dla nich atrakcyjność; młodzi ludzie stają się bardziej poważni i dążą do jasno określonych celów. Zazwyczaj są to lata studenckie lub czas podjęcia pierwszej pracy zawodowej. W młodym człowieku rozpoczął się proces uwewnętrzniania norm moralnych (rodzinnych i społecznych) odzwierciedlający jego własny kodeks zachowań. Tożsamość młodego człowieka jest już w tym okresie w dużym stopniu ukształtowana.
Jakiego rodzaju rozmowy można przeprowadzić z młodym człowiekiem znajdującym się w póżnej fazie okresu dojrzewania?
Młodzi ludzie w póżnej fazie okresu dojrzewania często nie zadają już pytań - raczej uważają, że wiedzą więcej niż ty (i pod pewnymi względami mogą mieć słuszność!). To raczej ty powinieneś zadawać pytania i delikatnie ich naprowadzać na właściwe odpowiedzi. Kiedy młody człowiek osiąga pełnoletniość i ma prawo decydować o sobie, zaczyna uważać, że jest dorosły i może sobie nie życzyć, aby rodzice lub inne osoby decydowały, jak ma się zachowywać. Wciąż musisz próbować prowadzić takie rozmowy, ale pamiętaj, że młodzi ludzie w tej fazie zazwyczaj sądzą, że wiedzą więcej od ciebie. Zamiast traktować ich z góry i wygłaszać kazania, lepiej jest zapytać ich o zdanie, a to może im pomóc zorientować się, jak uniknąć zagrażających bezpieczeństwu lub niezgodnych z prawem zachowań.
O co możesz zapytać? Czy kiedykolwiek piłeś alkohol? Ile najwięcej zdarzyło ci się wypić za jednym razem (w trakcie kilku godzin lub w jeden wieczór / przez jedną noc)? Czy kiedykolwiek byłeś pijany? Czy myślisz, że picie alkoholu może być niebezpieczne? W jaki sposób? Jak zachowują się twoi znajomi, kiedy piją? Czy jakiś twój znajomy stracił kiedyś panowanie nad sytuacją i zrobił coś, czego póżniej żałował? Czy którykolwiek z nich wdał się kiedyś w bójkę, uczestniczył w wypadku samochodowym albo podejmował niepotrzebne ryzyko po wypiciu alkoholu? A co ty o tym sądzisz? Gdyby ktoś z twoich znajomych popadł w tarapaty po wypiciu alkoholu, jak byś mu pomógł? Co byś zrobił, gdybyś miał wracać do domu, ale osoba, która miała cię zawieźć, wcześniej piła?
Dla młodych ludzi, którzy wyjeżdżają na studia, picie alkoholu w akademikach jest czymś zupełnie naturalnym. Dla wielu z nich jest to pierwszy dłuższy wyjazd z domu, dlatego korzystają z uroków nieznanej wcześniej wolności, dopuszczając się zachowań, które w szkole średniej były niedozwolone. Podobne problemy mogą stać się udziałem młodych ludzi, którzy nie wyjeżdżają na studia (mieszkają z rodzicami lub usamodzielniają się) bądź też odbywają służbę wojskową.
"Dla młodych ludzi, którzy wyjeżdżają na studia, picie alkoholu w akademikach jest czymś zupełnie naturalnym."
Młodzi ludzie w tej fazie rozwoju częściej prowadzą samochód, a co za tym idzie, w tej grupie wiekowej wzrasta ryzyko wypadków drogowych spowodowanych przez picie alkoholu. Alkohol wpływa na zdolność prowadzenia samochodu w większym stopniu u nastolatków niż u dorosłych. Być może wiąże się to ze stosunkowo małą tolerancją na alkohol u młodych ludzi, jak również z ogólnym brakiem doświadczenia w prowadzeniu pojazdu. Wskaźnik śmiertelności w wypadkach samochodowych spowodowanych przez pijanych kierowców jest dwa razy większy wśród nastolatków niż wśród dorosłych. Młodzi ludzie muszą o tym wiedzieć, dlatego dobrze jest o tych faktach ich poinformować.
|
